प्रेम बास्तोला
इटहरीः इटहरी–विराटनगर व्यस्त राजमार्गको इटहरी–१० स्थित साथी फ्युल ठिक तल सडकछेउमै २३ भदौको दिउँसो कालीगढ श्यामसुन्दर पण्डित व्यस्त देखिन्थे। उनको वरिपरि माटो, पराल, रंग र निर्माणाधीन मूर्तिहरू थिए। उनी एक्लै थिएनन्। एक छोरा र दुई छोरी पनि बुबालाई सघाउँदै काममा तल्लीन थिए।
सरकारले २३ भदौमा ‘जेन्जी सहिद दिवस’का अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिएका कारण स्कुल पढ्ने उनका छोराछोरी पनि त्यस दिन बुबाको काममा हातेमालो गर्न आइपुगेका थिए।
श्यामसुन्दरका लागि यो केवल एक दिनको काम थिएन। यो उनको परिवारले पुस्तौँदेखि अँगाल्दै आएको सीप, परम्परा र जीविकाको निरन्तरता थियो।
माटो, पराल र रंगसँग खेल्दै उनले वर्षौँदेखि हिन्दु धर्मावलम्बीका विभिन्न चाडपर्वमा पूजा गरिने देवीदेवताका मूर्ति बनाउँदै आएका छन्। विश्वकर्मा पूजा नजिकिँदै गर्दा उनी अहिले भगवान् विश्वकर्माका मूर्तिलाई अन्तिम रूप दिन व्यस्त छन्।
दुई महिनाको मेहनत, दुई सय मूर्ति
भगवान् विश्वकर्माको पूजा असोज १ गते हुने भएकाले श्यामसुन्दरले करिब दुई महिनाअघि नै मूर्ति बनाउन सुरु गरेका थिए। यस वर्ष उनले करिब दुई सय वटा विश्वकर्मा भगवानका मूर्ति निर्माण गरिसकेका छन्।
२३ भदौमा उनी ती मूर्तिमा विभिन्न रंग लगाउँदै थिए। माटोको सामान्य आकृतिलाई आकर्षक र पूजायोग्य मूर्तिमा बदल्न उनको हात निरन्तर चलिरहेको थियो।
“मैले थाहा पाएदेखि नै मूर्ति बनाउने काम गर्दै आएको छु,” श्यामसुन्दरले भने, “यतिका वर्षसम्म कतैबाट अर्डर आएको छैन। हरेक वर्ष चाडपर्वमा पूजा गरिने मूर्ति बनाउँछु। सबै मूर्ति बनाएकै स्थानबाट बिक्री हुन्छ।”
उनका लागि मूर्ति निर्माण व्यापार मात्र होइन, पुर्खाले छाडेर गएको सीपलाई निरन्तरता दिने माध्यम पनि हो।
मूर्तिको आकार र देवीदेवताअनुसार मूल्य फरक हुन्छ। सामान्यतः एउटा मूर्ति न्यूनतम ४ हजारदेखि १५ हजार रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको उनी बताउँछन्। विश्वकर्मा भगवानका मूर्ति भने ४ हजारदेखि ५ हजार रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेका छन्।
भदौ ३० गतेभित्र आफूले बनाएका सबै विश्वकर्माका मूर्ति बिक्री हुने उनको विश्वास छ।
पुर्खाको सीप, सन्तानको साथ
श्यामसुन्दरले यो सीप आफ्ना जिजु हजुरबुबाको पालदेखि परिवारमा चलिआएको बताए। पुस्तौँदेखि माटोका कलात्मक मूर्ति बनाउँदै आएको परिवारले अहिले पनि यही पेशालाई निरन्तरता दिइरहेको छ।
उनको काममा अहिले आफ्ना छोराछोरी पनि जोडिन थालेका छन्।
विद्यालयमा पढ्ने उनीहरू फुर्सदको समयमा बुबासँगै माटो मुछ्ने, मूर्ति तयार पार्ने र रंग लगाउने काममा सघाउँछन्। २३ भदौको सार्वजनिक बिदा उनीहरूका लागि घुमफिर गर्ने दिनभन्दा बुबाको काम सिक्ने र सघाउने अवसर बन्यो।
“यही पेशाले परिवार चलाएको छु। छोराछोरीलाई पनि यही आम्दानीबाट पढाइरहेको छु,” श्यामसुन्दरले भने।
माटोसँग जोडिएको यही पेशाले उनको परिवारको दैनिकी धानेको छ। उनका लागि प्रत्येक मूर्तिसँग आम्दानी मात्र होइन, परिवारको भविष्य पनि जोडिएको छ।
दुर्गादेखि सरस्वतीसम्म
विश्वकर्मा भगवानका मूर्तिमात्रै होइन, श्यामसुन्दर दुर्गा माता र सरस्वती माताका मूर्तिसमेत बनाउँछन्।
मूर्ति निर्माणका लागि विशेष प्रकारको माटो, पराल, फलामका रड, विभिन्न रंग, ध्वजा–पताका, गरगहना लगायतका सामग्री प्रयोग गरिने उनी बताउँछन्।
चाडपर्वको मौसम सकिएपछि भने उनको काम रोकिन्न। त्यसबेला उनी माटाका दियो, खुत्रुके, पानी राख्ने घैँटो, थुपौरो, दही जमाउने हाँडी लगायतका घरायसी सामग्री बनाउन थाल्छन्।
अर्थात्, उनका हातमा माटो वर्षभरि नै बोलिरहन्छ।
आधुनिक मूर्तिसँग प्रतिस्पर्धा
तर पुस्तौँदेखि चल्दै आएको यो पेशा अहिले सहज छैन।
बजारमा चीन र भारतबाट आयात हुने आधुनिक तथा आकर्षक मूर्तिका कारण स्थानीय कालीगढको परम्परागत पेशा संकटमा पर्दै गएको श्यामसुन्दरको अनुभव छ।
“पहिलेको जस्तो बजार छैन,” उनी भन्छन्, “चीन र भारतबाट आएका आधुनिक मूर्ति बजारमा आउन थालेपछि हाम्रो पेशा संकटमा पर्दै गएको छ।”
स्थानीय माटो, परम्परागत सीप र लामो मेहनतबाट बनाइएका मूर्तिको बजारमा आयातित मूर्तिसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था छ। कालीगढका लागि चुनौती केवल बिक्रीको मात्र होइन, पुर्खाबाट प्राप्त सीप र परम्परा जोगाउने पनि हो।
माटोमा भविष्य खोज्दै
सडकछेउमा राखिएका रंगीचंगी मूर्तिहरू हेर्दा श्यामसुन्दरको काम सामान्य लाग्न सक्छ। तर ती मूर्तिको पछाडि पुस्तौँको सीप, महिनौँको मेहनत र एउटा परिवारको भविष्य जोडिएको छ।
एकातिर श्यामसुन्दर माटोलाई आकार दिइरहेका छन्, अर्कोतिर उनका छोराछोरी त्यही सीपलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्।
उनका हातले बनाएका मूर्ति घरघरमा पुगेर पूजा गरिनेछन्। तर उनको आफ्नै चाहना भने त्योभन्दा ठूलो छ—पुर्खाले छाडेको सीप नहराओस् र यही माटोले आफ्ना सन्तानको भविष्य पनि बनाइरहोस्।
इटहरी–विराटनगर राजमार्गमा गुडिरहेका सयौँ सवारी साधनको भीडबीच सडकछेउमा बसेर श्यामसुन्दर माटोसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। उनको संघर्ष केवल एउटा मूर्ति बनाउनका लागि होइन, पुर्खाको पेशा बचाउन र परिवारको जीवन धान्नका लागि पनि हो।
माटोले बनेका उनका मूर्ति केही दिनपछि देवताको स्वरूप लिएर बजारमा पुग्नेछन्। तर ती मूर्तिभन्दा पनि महत्वपूर्ण कथा हो—माटोसँगै आफ्नो जीवन र भविष्य कोर्दै गरेको एक पुस्तौँ पुरानो कालीगढ परिवारको कथा।
