इटहरीः सप्तकोशी नदीमा यात्रुवाहक जेटबोट दुर्घटना हुँदा तीन जनाको मृत्यु भएपछि नदीमा सञ्चालित जेटबोटको यात्रु क्षमता, प्राविधिक अवस्था, सुरक्षा उपकरणको उपलब्धता, प्रहरी–प्रशासनको निगरानी र सम्बन्धित कम्पनीको जिम्मेवारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठेका छन्। दुर्घटनाको वास्तविक कारणबारे आधिकारिक निष्कर्ष सार्वजनिक हुन बाँकी रहे पनि प्रारम्भिक विवरणले जलयातायातको सुरक्षा व्यवस्थामाथि गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
प्रारम्भिक विवरणअनुसार भोजपुरको हसनपुरस्थित कोप्चेबाट सुनसरीको चतरातर्फ आउँदै गरेको जेटबोट धनकुटा र उदयपुर जिल्लाको सङ्गमस्थल खुवालुङ क्षेत्रनजिक दुर्घटनामा परेको थियो। बोटमा १४ जना सवार रहेको बताइएको छ। इन्जिन बन्द भएपछि नदीको तीव्र बहावले बोटलाई किनारको भित्तामा ठोक्काएको र त्यसपछि बोट डुबेको प्रारम्भिक जानकारी छ। दुर्घटनामा तीन जनाको मृत्यु भएको र एक जना घाइते भएको विवरण सार्वजनिक भए पनि बाँकी यात्रुको अवस्थाबारे सम्बन्धित निकायबाट यकिन विवरण आवश्यक छ।
१० जनाको क्षमता भनिएको बोटमा १४ जना कसरी सवार भए ?
दुर्घटनापछि सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न जेटबोटको स्वीकृत यात्रु क्षमतासँग जोडिएको छ। प्रारम्भिक जानकारीअनुसार दुर्घटनाग्रस्त बोट चालकसहित बढीमा १० जना बोक्ने क्षमताको रहेको बुझिएको छ। यदि यो विवरण आधिकारिक रूपमा पुष्टि भएमा बोटमा सवार १४ जनाको सङ्ख्या स्वीकृत क्षमताभन्दा बढी भएको देखिनेछ।
यद्यपि बोटको दर्ता प्रमाणपत्र, सञ्चालन अनुमति र आधिकारिक यात्रु क्षमता सार्वजनिक नभएसम्म यसलाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन। सम्बन्धित निकायले दुर्घटनाग्रस्त बोटको प्राविधिक विवरण सार्वजनिक गर्दै त्यसमा कति यात्रु राख्न अनुमति दिइएको थियो भन्ने स्पष्ट पार्न आवश्यक छ।
क्षमताभन्दा बढी यात्रु राखिएको पुष्टि भएमा त्यो केवल सामान्य कमजोरी नभई यात्रुको जीवन जोखिममा पार्न सक्ने गम्भीर सुरक्षा उल्लङ्घन हुन सक्छ। यात्रुवाहक जलयातायात सञ्चालन गर्ने कम्पनीले यात्रुको सङ्ख्या नियन्त्रण गर्नु, सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड पालना गर्नु र बोटको क्षमताअनुसार मात्र टिकट बिक्री तथा यात्रु चढाउने व्यवस्था मिलाउनु अनिवार्य जिम्मेवारी हो।
यात्रु क्षमता निर्धारण गर्दा बोटको आकार, संरचना, स्थिरता, इन्जिनको शक्ति, सञ्चालन क्षेत्र र स्वीकृत प्राविधिक मापदण्डलाई आधार मानिन्छ। त्यसैले क्षमताभन्दा बढी यात्रु राखिएको थियो वा थिएन भन्ने विषयमा निष्पक्ष प्राविधिक छानबिन आवश्यक छ।
लाइफ ज्याकेट पर्याप्त थिएनन् कि प्रयोग नै भएन ?
दुर्घटनाले जेटबोटमा लाइफ ज्याकेटको उपलब्धता, सङ्ख्या, गुणस्तर र अनिवार्य प्रयोगको व्यवस्थामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। प्रारम्भिक विवरणमा बोटको क्षमता १० जनाको मात्र रहेको र लाइफ ज्याकेट पनि सोही सङ्ख्यामा हुन सक्ने आशङ्का गरिएको छ। तर वास्तविक सङ्ख्या तथा दुर्घटनाका बेला यात्रुहरूले लाइफ ज्याकेट लगाएका थिए वा थिएनन् भन्ने विवरण पुष्टि हुन बाँकी छ।
यदि बोटमा सवार यात्रुको सङ्ख्याअनुसार पर्याप्त लाइफ ज्याकेट उपलब्ध थिएनन् भने त्यसलाई गम्भीर सुरक्षा कमजोरीका रूपमा लिनुपर्छ। सबै यात्रुलाई उपयुक्त आकारका लाइफ ज्याकेट उपलब्ध गराउनु, यात्रा सुरु हुनुअघि सही तरिकाले लगाउन लगाउनु र तिनको अवस्था नियमित जाँच गर्नु सञ्चालकको प्रमुख दायित्व हो।
लाइफ ज्याकेट उपलब्ध हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसको सही प्रयोग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नदीमा खस्दा लाइफ ज्याकेटले डुब्ने जोखिम कम गर्न र उद्धार नहुँदासम्म तैरिन सहयोग गर्न सक्छ। त्यसैले दुर्घटनाको अनुसन्धान गर्दा बोटमा कति लाइफ ज्याकेट थिए, ती प्रयोगयोग्य अवस्थामा थिए कि थिएनन् र यात्रुले लगाएका थिए वा थिएनन् भन्ने विषयमा स्पष्ट प्रतिवेदन सार्वजनिक गरिनुपर्छ।
सानो बोट ठूला नदीमा सञ्चालन गरिएको आरोप
बराहक्षेत्र जल यातायात परिवहन प्रालिका अध्यक्ष विमलमान श्रेष्ठले दुर्घटनाग्रस्त बोटको प्राविधिक क्षमतामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनका अनुसार उक्त बोट ७५ एचपी क्षमताको आउटबोर्ड मोटर जडित सानो बोट हो, जसलाई ठूला नदीमा सञ्चालन गर्न उपयुक्त नहुने उनको भनाइ छ।
श्रेष्ठले सानो लापरवाहीका कारण दुःखद घटना भएको बताउँदै यस्ता घटनाले समग्र जेटबोट व्यवसायको छविमा असर पार्ने उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार २० सिट क्षमताका बोटलाई मात्र जेटबोट भन्न मिल्ने र दुर्घटनाग्रस्त बोटजस्ता साना बोट नहर तथा पोखरीबाहेक ठूला नदीमा सञ्चालन गर्न नहुने दाबी छ। उनले उक्त बोटको मूल्य करिब २२ लाख रुपैयाँ रहेको र आफूहरूले सञ्चालन गर्ने बोटमा करिब तीन करोड रुपैयाँ लगानी हुने पनि बताएका छन्।
तर बोटको मूल्य, इन्जिनको शक्ति वा सिट सङ्ख्यालाई मात्र आधार बनाएर कुनै बोट नदीमा सञ्चालन गर्न सुरक्षित छ वा छैन भन्ने अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसका लागि बोटको डिजाइन, निर्माण गुणस्तर, प्राविधिक प्रमाणीकरण, सञ्चालन अनुमतिपत्र, नदीको अवस्था र निर्धारित सुरक्षा मापदण्डको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
कम्पनीको जिम्मेवारी र सम्भावित लापरवाहीको छानबिन खोइ ?
यात्रुवाहक बोट सञ्चालन गर्ने कम्पनीको जिम्मेवारी यात्रुलाई गन्तव्यसम्म पुर्याउनुमा मात्र सीमित हुँदैन। सुरक्षित बोटको व्यवस्था गर्नु, प्राविधिक परीक्षण नियमित गराउनु, दक्ष चालक राख्नु, यात्रु क्षमता पालना गर्नु, आवश्यक सुरक्षा उपकरण उपलब्ध गराउनु र आकस्मिक अवस्थाका लागि तयारी गर्नु पनि कम्पनीको दायित्वभित्र पर्छ।
यदि दुर्घटनाग्रस्त बोटको प्राविधिक अवस्था कमजोर थियो, स्वीकृत क्षमताभन्दा बढी यात्रु राखिएको थियो वा आवश्यक लाइफ ज्याकेट उपलब्ध गराइएको थिएन भने ती विषय कम्पनीको सम्भावित लापरवाहीसँग जोडिएर अनुसन्धान हुनुपर्छ। यस्ता कमजोरी पुष्टि भएमा प्रचलित कानुनअनुसार जिम्मेवारी निर्धारण र कारबाही आवश्यक हुन्छ।
बोटको नियमित मर्मतसम्भार गरिएको थियो कि थिएन, इन्जिनको अवस्था कस्तो थियो, अन्तिम प्राविधिक परीक्षण कहिले गरिएको थियो र चालकसँग आवश्यक योग्यता तथा अनुमति थियो कि थिएन भन्ने विवरण पनि सार्वजनिक गरिनुपर्छ।
प्रहरी–प्रशासनको निगरानी किन प्रभावकारी भएन ?
सप्तकोशीजस्तो तीव्र बहाव भएको नदीमा यात्रुवाहक बोट सञ्चालन भइरहँदा सम्बन्धित सरकारी निकायको निगरानी प्रभावकारी हुनु आवश्यक छ। बोटको दर्ता, सञ्चालन अनुमति, प्राविधिक परीक्षण, यात्रु क्षमता, चालकको योग्यता र सुरक्षा उपकरणको अवस्था जाँच गर्नु नियामक निकायको जिम्मेवारी हो।
दुर्घटनापछि प्रहरी तथा प्रशासनले उद्धार, घाइतेको उपचार, मृतकको पहिचान र घटनाको अनुसन्धानमा भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। तर दीर्घकालीन रूपमा दुर्घटना रोक्न नियमित अनुगमन, जोखिमयुक्त बोटको पहिचान र मापदण्डविपरीत सञ्चालनमा रोक लगाउने व्यवस्था पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
यस घटनामा सम्बन्धित निकायले दुर्घटनाग्रस्त बोटको निरीक्षण गरेको थियो वा थिएन, सञ्चालन अनुमति तथा यात्रु क्षमता जाँच गरिएको थियो कि थिएन र नदीमा सञ्चालन हुने अन्य बोटको सुरक्षा अवस्था कस्तो छ भन्ने विषयमा स्पष्ट पार्नुपर्छ।
यदि नियमित अनुगमनको अभाव वा मापदण्ड कार्यान्वयनमा कमजोरी भेटिएमा त्यसको जिम्मेवारी पनि निर्धारण हुनुपर्छ। दुर्घटनापछि मात्र सक्रिय हुनेभन्दा दुर्घटनाअघि नै जोखिम पहिचान गर्ने प्रणाली विकास गर्नु प्रहरी–प्रशासन र नियामक निकायको प्राथमिकता बन्नुपर्छ।
इन्जिन बन्द हुनु दुर्घटनाको कारण हो कि एउटा कडी मात्र ?
प्रारम्भिक जानकारीअनुसार इन्जिन बन्द भएपछि बोट नदीको बहावमा परेर किनारको भित्तामा ठोक्किएको थियो। तर इन्जिन किन बन्द भयो, प्राविधिक खराबी थियो वा सञ्चालनसम्बन्धी अन्य कारणले समस्या उत्पन्न भयो भन्ने विषयमा आधिकारिक निष्कर्ष आएको छैन।
इन्जिनको अवस्था, मर्मतसम्भारको अभिलेख, बोटको नियन्त्रण प्रणाली, चालकले अपनाएका उपाय र दुर्घटनास्थलको नदीको बहावसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ।
अब सुरक्षा मापदण्ड कागजमा होइन, व्यवहारमा लागू गर्नुपर्ने
सप्तकोशीको दुर्घटनाले नदीमा सञ्चालित यात्रुवाहक बोटको सुरक्षा व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता पुनः उजागर गरेको छ। भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन सम्बन्धित निकायले तत्काल र दीर्घकालीन दुवै तहमा कदम चाल्न आवश्यक छ।
पहिलो, दुर्घटनाग्रस्त बोटको प्राविधिक परीक्षण गरी त्यसको स्वीकृत क्षमता, इन्जिनको अवस्था र सञ्चालन अनुमतिबारे प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुपर्छ। दोस्रो, नदीमा सञ्चालित सबै यात्रुवाहक बोटको दर्ता, क्षमता, मर्मतसम्भार र सुरक्षा उपकरणको अवस्था जाँच गर्नुपर्छ। तेस्रो, यात्रु क्षमताभन्दा बढी व्यक्ति चढाउने र सुरक्षा मापदण्ड उल्लङ्घन गर्ने सञ्चालकमाथि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ।
त्यसैगरी चालकको दक्षता परीक्षण, लाइफ ज्याकेटको अनिवार्य प्रयोग, जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा सञ्चालनसम्बन्धी मापदण्ड, नियमित अनुगमन र प्रभावकारी उद्धार संयन्त्र सुनिश्चित गर्नुपर्छ। दुर्घटनापछि उद्धार गर्ने व्यवस्था मात्र होइन, दुर्घटना हुन नदिने प्रणाली निर्माण गर्नु नै प्रमुख आवश्यकता हो।
सप्तकोशीमा तीन जनाको ज्यान गएको घटनालाई सामान्य दुर्घटनाका रूपमा सीमित गर्न मिल्दैन। बोटको क्षमता, कम्पनीको जिम्मेवारी, यात्रुको सुरक्षाप्रतिको संवेदनशीलता र प्रहरी–प्रशासनको निगरानीबारे उठेका प्रश्नको तथ्यपरक जवाफ आउनुपर्छ। निष्पक्ष छानबिनबाट वास्तविक कारण पहिचान गरी दोषी देखिएकालाई कानुनी दायरामा ल्याउने र भविष्यमा यस्ता घटना रोक्ने ठोस व्यवस्था गर्नु नै मृतकप्रतिको वास्तविक न्याय र अन्य यात्रुको सुरक्षाका लागि आवश्यक कदम हुने अध्यक्ष श्रेष्ठको भनाई छ ।
