काठमाडौँः नेपालमा बिजुली उत्पादनले फड्को मारेको छ । बिजुलीको प्रयोगले गाउँदेखि शहरसम्मका मानिसहरुको जीवन शैलीलाई सहज बनाइदिएको छ ।
कैलालीको जानकी गाउँपालिकामा विसं २०६० सालपछि मात्रै बिजुली बत्ती बलेको हो । त्यसअघि सो गाउँका बासिन्दाहरु डेढ घण्टाको पैदलयात्रा र गोरु भैँसीले तान्ने काठका लडिया ९गाडी० प्रयोगगरी टिकापुर बजारमा भएका धान कुट्ने र पिठो पिस्ने मिल प्रयोग गर्थे, त्यो पनि हुने खानेहरुको मात्र पहूँचमा थियो ।
सामान्य परिवारहरुका महिलाहरु ढिकीमा धान कुट्ने, जाँतोमा दाल र पिठो पिसाउने गरेको स्थानीय सिता चौधरी बताउछन् ि। गाउँमा बिजुलीको पहुँच नपुगेसम्म सिता चौधरी जस्ता थुप्रै महिलाहरुको जीवनशैली निकै कष्टकर थियो । विहानैको २(३ बजे नै उठेर ढिकी जाँतो पिसेर फेरि खेतवारीमा काम गर्न जानुपर्ने बाध्यता थियो ।
पिउने पानीका लागि इनार र हाते पम्पवाला धारा चलाउनु पर्थ्यो, त्यसले महिलाहरुको जीवन शैली निकै कष्ठकर बनाइदिएको थियो ।
गाउँमा २०६० सालमा बिजुली आयो अनि त्यसपछि धेरैले गाउँमै धान कुटाउने, मकै, गहुँ र दाल पिस्न बिजुली प्रयोग गरी मिल चलाउने गरेपछि एक्कासी गाउँका अधिकांश महिलाको दैनिकी सहज भएको चौधरी सम्झन्छिन् ।
हुन त बिजुली नहुँदा पनि गाउँमा फाटफुट डिजेलबाट चल्ने मिलहरु थिए तर त्यस्ता मिलमा कुटानी(पिसानी महँगो पर्ने भएकाले धेरैले ढिकी जाँतो नै प्रयोग गर्ने गरेको सिता बताउछिन्।
सिता उबेलाको समय सम्झँदै भन्छिन्, “अहिले सम्झँदा त ओहो१ बिजुलीको प्रयोगले जीवन कति सहज हुने रहेछ भन्ने कल्पनासमेत गरेको थिइन। अहिले त मेरो गाउँमा धेरैले घरघरमा कपडा धुने मेशिन, खाना राख्ने फ्रिज राखेका छन।”
त्यतिमात्रै होइन अहिले बिजुलीको प्रयोगले सिँचाई गर्ने मेशिनसमेत घरघरमा हुँदा किसानलाई खेतीपाती गर्न निकै सहज भएको उनी बताउछन्।ि
यस्तै कथा मकवानपुरको हर्नामाडीका महिलाको पनि छ । आज यो गाउँ उज्यालो र सुविधासम्पन्न छ । तर, आजभन्दा धेरै वर्षअघि यहाँको बिहानको दृश्य फरक थियो । गाउँमा बिजुली थिएन, अनि महिलाहरूको दिनचर्या कठोर श्रमले भरिएको हुन्थ्यो । यस्तै कठिन श्रम गरेर जीवन चलाउने एकजना ६० वर्षीया शशी खतिवडा, त्यो बेलाको जाँतोमा दाल पिनेको समय सम्झन्छिन्
घरै छेउमा ढिकीमा धान कुट्ने र धुवाँले भरिएको भान्सामा त्यो कठिन दिन उनका लागि सपना निकै कठिन थियो तर आज विजुलीको प्रयोगले आएको जीवनशैली र कामको परिवर्तन उनलाई सपना जस्तै लागेको छ । खतिवडा भन्छन्, “बिहानै उज्यालो नहुँदै उठ्यो, जाँतोमा दाल पिस्यो, ढिकीमा धान कुट्यो, घरको काम सिध्याउँदा त दिनै बित्थ्यो ।”
बिजुली नहुँदा हर्नामाडीका महिलाहरूका लागि अन्न पिन्नु एउटा ठूलो चुनौती थियो । मकै पिन्नका लागि उनीहरूलाई घण्टौँको यात्रा तय गर्नुपर्थ्यो । शशी र अन्य महिलाहरू बोरा र डालामा मकैको भारी बोकेर कच्ची बाटो हुँदै दुई घण्टा लामो पैदलयात्रा गर्दै सुकौरा भन्ने ठाँउको घट्टमा पुग्थे जहाँ महिलाहरूको लामो लाइन, घण्टौँ आफ्नो पालो कुर्दाको पट्यारलाग्दो समय, ६(७ घण्टा कुर्नुपरेको अत्यासलाग्दो समय उनीहरुलाई अहिलेसम्म बिर्सन नसक्ने घटना बनेको छ ।
शरीरलाई कति दुःख हुन्थ्यो,तर अहिले सन्दर्भ बदलियो । विसं २०४५ सालमा हार्नामाडी गाउँमा बिजुली पुग्यो। यो गाउँलेका लागि एउटा ठूलो खुसीको खबर गाउँमा बिजुली आएको दुई वर्षपछि २०४७ सालमा घरघरमा बिजुली जडान भयो । यसले महिलाहरूको जीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्यायो । घरमै बिजुली बलेपछि त धेरै नै सजिलो भयो । रातमा पनि काम गर्न सकिने भयो। पहिला बत्तीको लागि टुकी बाल्नुपर्थ्यो, त्यसले आँखालाई पनि असर गरेको उनीहरु सम्झन्छन् ।
परम्परागत काम गर्ने शैलीलाई विजुलीको प्रयोगबाट हुने आधुनिक प्रविधिले विस्थापित गर्यो । घट्ट र जाँतोको ठाउँमा मिक्स्चर र मिलहरू आए । शशी अहिले मिक्स्चरमा अचार, दाल पिन्नका लागि घर नजिकैको मिलमा जान्छिन अहिले जे काम पनि उनलाई छिटो(छरितो भएको छ ।
बिजुलीले महिलाहरूको समय मात्रै बचाएन, यसले उनीहरूको शारीरिक श्रम घटायो र उनीहरूलाई अन्य काममा संलग्न हुन वा आराम गर्नका लागि समय प्रदान गरेको छ ।
शशी अहिले फुर्सदमा बसेर किताब पढ्ने र परिवारसँग कुरा गर्ने गर्नुहुन्छ । पहिला त दिनभर काममै बित्थ्यो, आफ्नो लागि फुर्सद नै हुँदैनथ्यो। शशी भन्छिन्, “अहिले बिजुलीले धेरै काम सजिलो बनाएको छ । बचेको समयमा आराम गर्न पाइन्छ, परिवारलाई समय दिन पाइन्छ । साना नानीबाबुलाई पढाउन पनि सजिलो भएको छ ।”
नेपालमा वि।स। १९६८ सालमा पहिलोपटक फर्पिङ लघु जलविद्युत आयोजना निर्माण गरिएको थियो । ५ सय किलोवाट बिजुली उत्पादनबाट थालिएको बिजुली उत्पादनको यात्रा अहिलेसम्म आइपुग्दा करिब ३ हजार ८ सय मेगावाट पुगेको छ ।
तर खपत दैनिक जम्मा २ हजार २ सय मेगावाट मात्र छ । यो दुई दशकको तथ्याङ्क हेर्दा आर्थिक बर्ष २०६२(६३ मा नेपालमा दैनिक ६ सय ९७ मेगावाटमात्र बिद्ययुत उत्पादन हुने गरेकोमा चालु आर्थिक बर्ष आइपुग्दा दैनिक ३ हजार ८ सय मेगावाट पुग्न गएको हो । जसमा ८२ प्रतिशत हिस्ता निजी क्षेत्रको छ ।
हाल निजी क्षेत्रका २ सय १४ र सरकारका १८ वटा बिद्युत उत्पादनका परियोजना निर्माण भइसकेका छन् । निजी क्षेत्रको अझै ५५ सय मेगवाट क्षमताको बिद्युतीय परियोजना निर्माणाधीन अवस्थामा छन् ।
उर्जा क्षेत्रले छोटो अवधिमै फड्को मारेको छ । उर्जा क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको प्रवेसले बिजुली उत्पादनले फड्को मार्न सम्भव भएको स्वतन्त्र उर्जा उत्पादकहरुको संस्था ( इपान) का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत भीम गौतम बताउछन् । हाल नेपालले भारतलाई करिव एक हजार मेगावाट र बंगलादेशलाई ४० मेगावाट गरी बार्षिक एकहजार ४० मेगावाट बिद्युत निर्यातसमेत गर्ने गरेको छ ।
सरकारले आगामी सन् २०३५ सम्ममा २८ हजार ५ सय मेगावाट बिद्युत उत्पादनको लक्ष्य राखेको उर्जा मन्त्री कुलमान घिसिङ बताउछन् । बिद्युत उत्पादन बढाउने लक्ष्यसहित निर्यातको मात्रा बढाउने तयारी रहेको उनी बताउछन्। उत्पादनसँगै आन्तरिक बिद्युत खपतलाई बृद्धिगर्ने लक्ष्य सरकारको रहेको छ ।
अहिले प्रति व्यक्ति दैनिक ४ सय युनिट खपत हुने गरेकोमा सन् २०३५ सम्ममा प्रति व्यक्ति दैनिक खपत एक हजार ५ सय युनिट पुर्याउने सरकारको लक्ष्य रहेको छ ।
यसकासाथै दैनिक उपयोगका सामाग्रीहरुमा बिद्युतीय सामाग्री प्रयोगलाई सरकारले प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएको मन्त्री घिसिङले वताए । सन् २०३५ सम्म करिव १५ हजार मेगावाट बिद्युत निर्यात गर्ने र आन्तरिक खपत अझै बढाउने सरकारको लक्ष्य छ ।
आन्तरिक खपत बढाउन जतिसक्दो बिद्युतीय सवारी साधन, कृषि क्षेत्रमा बिद्युतको व्यापक प्रयोग, घरायसी सामाग्रीमा बिद्युतको प्रयोगरी बिद्युतमा आत्मनिर्भरताको लक्ष्यसमेत रहेको उर्जा मन्त्री घिसिङको भनाइ छ ।
बिद्युत उत्पादनको तीव्र विकासले औधोगिक क्षेत्रको विकासलाई सहज बनाएको निजी क्षेत्रको बुझाइ छ । अहिलेको अवस्थामा सुख्खायामा केही समय बिजुली अभाव देखिएपनि बिद्युत अपुगका कारण उद्योग धन्दा बन्द भएको भन्ने कतै नसुनिएको उद्योग वाणिज्य महासंघका वरिष्ट उपाध्यक्ष हेमराज ढकाल बताउछन् ।
निजी क्षेत्रले बिद्युत उत्पादनमा प्रवेश गरेपछि औधोगिक क्षेत्रको विकासलाई अझै सहज भएको उनको भनाइ छ ।
उद्योग विभागको तथ्याङ्क अनुसार गत आर्थिक बर्ष ७ सय उद्योग दर्ता भएकोमा चालु आर्थिक बर्षको ४ महिनाभित्र ७४ अर्व बढीको लगानीमा २ सय ८१ उद्योग दर्ता भएका छन् ।
नेपालमा हाल ठुला, मझौला र साना गरी १० हजार २ सय १९ उद्योग विभागमा दर्ता भएका छन् । ती उद्योगमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष गरी करिव १० लाखले रोजगारी पाएका छन् ।
