इटहरीः कोशी प्रदेशमा गाँजा तस्करी नियन्त्रण गर्न नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले निगरानी तथा कारबाही तीव्र बनाएको दाबी गरिरहे पनि ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद हुने क्रम रोकिएको छैन। पछिल्लो पटक मोरङको रतुवामाईमा गाँजा तस्करीको आशंकामा प्रहरीले गोली चलाउँदा एक भारतीय नागरिक घाइते भएका छन् भने सुनसरीको इनरुवामा तरकारी बोकेको ट्रकबाट २ हजार ५६६ किलो गाँजा बरामद भएको थियो।
त्यसैगरी, इटहरीको पानीपिया क्षेत्रबाट एम्बुलेन्समा ओसारपसार भइरहेको अवस्थामा ४ सय किलोभन्दा बढी गाँजा बरामद भएको र तमोर करिडोर हुँदै गएको गाँजाको अर्को खेप इलाममा नियन्त्रणमा लिइएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ। लगातार भइरहेका यस्ता घटनाले कोशी प्रदेशमा गाँजा ओसारपसारको सञ्जाल, तस्करले अपनाउने नयाँ तरिका र सुरक्षा निकायको निगरानीको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएका छन्।
विशेषगरी धनकुटाको साँघुरीगढी–भेडेटार क्षेत्र, तमोर करिडोर, मध्यपहाडी लोकमार्ग, उदयपुरको बेलका क्षेत्र र कोशी ब्यारेज आसपासका मार्ग गाँजा ओसारपसारका सम्भावित रुटका रूपमा चर्चामा छन्। यी क्षेत्रमा सुरक्षा निकायको उपस्थिति हुँदाहुँदै पनि ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद भइरहनुले तस्करीको स्रोतदेखि अन्तिम गन्तव्यसम्म पुग्ने सञ्जाल पहिचान गर्न प्रभावकारी अनुसन्धान आवश्यक देखिएको छ।
रतुवामाईमा गोली चल्दा एक भारतीय नागरिक घाइते, दुई पक्राउ
मोरङको रतुवामाई नगरपालिका–५, गोविन्दपुरस्थित बक्राहा खोलाको बगरमा गाँजा नियन्त्रणमा लिने क्रममा प्रहरीले गोली चलाउँदा एक भारतीय नागरिक घाइते भएका छन्। घटनामा दुई भारतीय नागरिक पक्राउ परेका छन्।
प्रहरीका अनुसार बिहीबार राति गाँजा बोकेर भारततर्फ जाँदै गरेका व्यक्तिहरूलाई नियन्त्रणमा लिन खोज्दा उनीहरू भाग्न खोजेका थिए। त्यसपछि प्रहरीले सुरुमा एक राउन्ड हवाई फायर गरेको र त्यसपछि पनि नरोकेपछि गोली चलाएको जनाएको छ।
गोली लागेर भारतको अररिया जिल्ला, जोगबनीका ३९ वर्षीय प्रमोद चौधरी घाइते भएका हुन्। उनको देब्रे खुट्टाको पिँडुलामा गोली लागेको र अवस्था सामान्य रहेको मोरङ प्रहरीका प्रवक्ता प्रहरी नायब उपरीक्षक मकेन्द्रकुमार मिश्रले जानकारी दिएका छन्।
घटनामा भारतको अररिया जिल्ला, महगामा ग्राम पञ्चायतका ५० वर्षीय राजेन्द्रप्रसाद यादव पनि पक्राउ परेका छन्। उनीहरूबाट करिब एक सय किलो गाँजा बरामद भएको प्रहरीले जनाएको छ।
यसअघि असोज २९ गते दिउँसो सोही स्थानको बक्राहा खोलाको बगरमा बेवारिसे अवस्थामा आठवटा बोराभित्र राखिएको २६४ किलो ५९० ग्राम गाँजा बरामद भएको थियो। सो क्षेत्रमा पुनः गाँजाको कारोबार हुन सक्ने सूचना पाएपछि इलाका प्रहरी कार्यालय सिजुवाबाट गस्ती टोली परिचालन गरिएको थियो।
राति करिब ९ः२५ बजे गाँजा बोकेर भारततर्फ जाँदै गरेका व्यक्तिहरूसँग प्रहरीको जम्काभेट भएको थियो। पक्राउ परेका दुवै जनामाथि गाँजाको स्रोत, ओसारपसारमा संलग्न अन्य व्यक्ति र कारोबारको सञ्जालबारे थप अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।
एउटै क्षेत्रमा छोटो अवधिमा ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद हुनुले बक्राहा खोलाको बगर आसपासको क्षेत्रलाई तस्करले प्रयोग गरिरहेको हुन सक्ने आशंका बढाएको छ। यसअघि बरामद भएको गाँजा र पछिल्लो घटनामा पक्राउ परेका व्यक्तिबाट बरामद गाँजाबीच कुनै सम्बन्ध छ वा छैन भन्ने विषय भने अनुसन्धानबाट पुष्टि हुन बाँकी छ।
इनरुवामा तरकारीको आवरणमा २ हजार ५६६ किलो गाँजा
रतुवामाईको घटनाभन्दा केही दिनअघि सुनसरीको इनरुवामा पनि ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद भएको थियो। असोज १९ गते इनरुवा नगरपालिका–३, सखुवागाछी क्षेत्रमा बन्दाकोभी बोकेको ट्रकभित्र लुकाएर लैजाँदै गरिएको अवस्थामा प्रहरीले २ हजार ५६६ किलो गाँजा बरामद गरेको थियो।
प्रहरीका अनुसार ना।७ ख १८२५ नम्बरको ट्रकमा तरकारीको बीचमा गाँजा लुकाएर ओसारपसार भइरहेको थियो। घटनामा धनकुटाको सहिदभूमि गाउँपालिका–२ का ३३ वर्षीय राजु राई र १८ वर्षीय सन्दीप राई पक्राउ परेका थिए। उनीहरूमाथि थप अनुसन्धान अघि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ।
यस घटनासँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ट्रकको आवागमन र गाँजा नियन्त्रणमा लिइएको समयबारे उठेका प्रश्न हुन्। प्राप्त विवरणअनुसार उक्त गाँजा इटहरीपूर्व मोरङको बलिया क्षेत्रमा राखिएको थियो। सोही दिन सशस्त्र प्रहरीका महानिरीक्षक इटहरी आएको र राति सोल्टी होटलमा बसेको विवरण पनि उल्लेख गरिएको छ।
त्यसै रात जनपथ प्रहरीले गोप्य सूचनाका आधारमा सशस्त्र प्रहरीको पूर्वी मुख्यालय पकलीस्थित बराह बाहिनी पार गरेपछि इनरुवाको सखुवागाछीबाट गाँजा बोकेको ट्रक नियन्त्रणमा लिएको भन्ने विवरण सार्वजनिक भएको छ।
यी घटनाक्रमबीच कुनै सम्बन्ध थियो वा थिएन, ट्रकको आवागमनबारे कुन निकायलाई के जानकारी थियो र सुरक्षा निगरानी कसरी सञ्चालन भइरहेको थियो भन्ने विषय स्पष्ट हुन आवश्यक छ। यद्यपि, समयको संयोग वा घटनाक्रमको समानताका आधारमा कुनै अधिकारीको संलग्नता निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसका लागि आधिकारिक अभिलेख र स्वतन्त्र अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।
पानीपियाबाट एम्बुलेन्समा गाँजा बरामद, इलाममा पनि नियन्त्रणमा
इनरुवाको घटनाभन्दा केही दिनअघि इटहरीको पानीपिया क्षेत्रमा एम्बुलेन्सबाट ४ सय किलोभन्दा बढी गाँजा बरामद भएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ। त्यसैगरी, सोही रात तमोर करिडोर हुँदै गएको गाँजाको अर्को ट्रक इलाममा नियन्त्रणमा लिइएको भन्ने जानकारीसमेत प्राप्त भएको छ।
यदि यी घटनाको समय, गाँजाको स्रोत र ढुवानीमा संलग्न व्यक्तिबीच सम्बन्ध पुष्टि हुन्छ भने कोशी प्रदेशका विभिन्न सडकलाई जोडेर सञ्चालन भइरहेको ठूलो सञ्जालबारे अनुसन्धान गर्नुपर्ने देखिन्छ। तर छुट्टाछुट्टै घटनामा बरामद भएका गाँजा एउटै समूह वा कारोबारसँग सम्बन्धित छन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्न थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
एम्बुलेन्सजस्तो अत्यावश्यक सेवाको सवारीसाधनमा गाँजा ओसारपसार भएको पुष्टि भएमा यो सार्वजनिक सुरक्षा र स्वास्थ्य सेवाको विश्वसनीयतासँग जोडिएको गम्भीर विषय हो। यस्ता सवारीसाधनको दुरुपयोगमा संलग्न व्यक्तिलाई कारबाही गर्नुका साथै वास्तविक बिरामीले आकस्मिक सेवा पाउने अधिकार प्रभावित नहुने गरी जाँच प्रणाली व्यवस्थित गर्नुपर्ने हुन्छ।
साँघुरीगढी–भेडेटारदेखि तमोर करिडोरसम्म निगरानीको चुनौती
कोशी प्रदेशका पहाडी क्षेत्रबाट तराई हुँदै भारततर्फ गाँजा ओसारपसार हुने गरेको विषय लामो समयदेखि चर्चामा रहँदै आएको छ। धनकुटाको साँघुरीगढी–भेडेटार क्षेत्र, मध्यपहाडी लोकमार्ग, तमोर करिडोर, उदयपुरको बेलका क्षेत्र र कोशी ब्यारेज आसपासका मार्गलाई सम्भावित तस्करी रुटका रूपमा औँल्याइने गरिएको छ।
विशेषगरी धनकुटाका विभिन्न स्थानबाट संकलन गरिएको गाँजा तराईका जिल्लामा पुर्याएर त्यहाँबाट सीमापार लैजाने गरिएको हुन सक्ने आशंका छ। तर कुन मार्गबाट कति परिमाणमा गाँजा ओसारपसार हुन्छ, कुन समूह संलग्न छ र कारोबारको अन्तिम गन्तव्य कहाँ हो भन्ने विषयमा विस्तृत आधिकारिक तथ्यांक आवश्यक छ।
पहाडी क्षेत्रका ग्रामीण सडक, राजमार्ग, नदी किनार र सीमावर्ती मार्गको प्रयोग गरेर अवैध वस्तु ओसारपसार गर्ने प्रयास हुन सक्ने भएकाले सुरक्षा निकायबीच सूचना आदानप्रदान र संयुक्त निगरानी प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
तस्करी नियन्त्रणका लागि सडकमा गस्ती परिचालन गर्नु र सवारीसाधन जाँच गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। गाँजा उत्पादन तथा संकलन हुने स्थान, ढुवानीको व्यवस्थापन गर्ने समूह, आर्थिक लगानीकर्ता र खरिदकर्तासम्म पुग्ने अनुसन्धान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तरकारीका ट्रकदेखि एम्बुलेन्ससम्म, तस्करले अपनाउने तरिकामाथि प्रश्न
गाँजा ओसारपसारमा संलग्न व्यक्तिहरूले प्रहरीको नियमित जाँच छल्न मालवाहक सवारीसाधन र अन्य यातायातका माध्यम प्रयोग गर्ने गरेको आशंका छ। इनरुवामा बन्दाकोभी बोकेको ट्रकबाट ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद भएको घटनाले नियमित मालसामानको आवरणमा लागुऔषध ओसारपसार गर्ने प्रयास हुन सक्ने देखाएको छ।
एम्बुलेन्सजस्ता अत्यावश्यक सेवाका सवारीसाधन पनि दुरुपयोग भएको विवरणले निगरानी प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।
तरकारी बोकेका ट्रक, पिकअप, एम्बुलेन्स वा अन्य सवारीसाधनमा गाँजा बरामद भएका घटनाको छुट्टाछुट्टै अनुसन्धान गरी ढुवानीको स्रोत, मार्ग र गन्तव्य पहिचान गर्नुपर्छ। कुनै एउटा सवारीसाधनमा गाँजा भेटिएको आधारमा त्यस्तै प्रकृतिका सबै सवारीसाधनलाई शंकाको दृष्टिले हेर्नुभन्दा जोखिममा आधारित र प्रमाणमुखी जाँच प्रणाली अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ।
सुरक्षा निकायको उपस्थिति हुँदाहुँदै तस्करी किन रोकिँदैन ?
धनकुटाको साँघुरीगढी–भेडेटार क्षेत्रदेखि धरान आसपास, तमोर करिडोर र सीमावर्ती क्षेत्रसम्म सुरक्षा निकायको उपस्थिति रहेको अवस्थामा पनि गाँजा बरामद हुने घटनाहरू दोहोरिनुले निगरानीको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ।
सुरक्षा निकायको उपस्थिति हुनु र अवैध कारोबार पूर्ण रूपमा नियन्त्रण हुनु फरक विषय हुन्। तस्करले मार्ग परिवर्तन गर्नु, ग्रामीण सडकको प्रयोग गर्नु, सवारीसाधनको चापमा मिसिनु र विभिन्न व्यक्तिमार्फत ढुवानी गर्नुजस्ता कारणले नियन्त्रण कार्य चुनौतीपूर्ण हुन सक्छन्।
तर एउटै क्षेत्र वा मार्ग आसपासबाट पटक–पटक ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद भइरहँदा सम्बन्धित निकायले जोखिमको मूल्याङ्कन, गस्तीको प्रभावकारिता र सूचनाका आधारमा गरिएका कारबाहीको समीक्षा गर्न आवश्यक छ।
कुन क्षेत्रमा कति गस्ती परिचालन भयो, कति सवारीसाधन जाँच गरिए, कति खेप नियन्त्रणमा आए र बरामद गाँजाको स्रोत पहिचान गर्न अनुसन्धान कहाँसम्म पुग्यो भन्ने विवरण सार्वजनिक गरिएमा सुरक्षा कारबाहीको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्न सहज हुनेछ।
प्रहरीका उच्च अधिकारीको सम्भावित संलग्नताबारे चर्चा, निष्पक्ष अनुसन्धानको माग
कोशी प्रदेशमा गाँजा तस्करी निरन्तर भइरहेको विषयसँगै सुरक्षा निकायभित्रकै केही जिम्मेवार अधिकारीको सम्भावित संलग्नताबारे पनि चर्चा हुने गरेको छ। एउटा सवारीसाधन नियन्त्रणमा लिएर सार्वजनिक गर्ने तर अन्य सवारीसाधनलाई जान दिने गरिएको भन्ने आरोपसमेत लगाइने गरेको छ।
तर प्रहरीका उच्च अधिकारीले तस्करीमा सहयोग गरेको वा अवैध कारोबारबाट लाभ लिएको भन्ने आरोपलाई पुष्टि गर्ने स्वतन्त्र प्रमाण, आधिकारिक अनुसन्धानको निष्कर्ष वा विश्वसनीय दस्तावेजबिना स्थापित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।
यस्ता आरोपमा सत्यता छ वा छैन भन्ने पत्ता लगाउन सम्बन्धित निकायले निष्पक्ष छानबिन गर्नुपर्छ। गस्ती परिचालनको अभिलेख, सवारीसाधन जाँचका विवरण, प्राप्त गोप्य सूचनाको व्यवस्थापन, बरामद भएका खेपको अनुसन्धान र सम्भावित आर्थिक कारोबारको परीक्षणले वास्तविकता पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
अनुसन्धान पक्राउ परेका चालक, सहचालक वा भरियामा मात्र सीमित नभई सम्भावित लगानीकर्ता, ढुवानीको योजना बनाउने व्यक्ति, कारोबार व्यवस्थापक र अन्तिम खरिदकर्तासम्म पुग्नुपर्छ। कुनै अधिकारीको संलग्नता पुष्टि भए कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ भने प्रमाणबिना कसैलाई दोषी ठहर गर्ने प्रवृत्तिबाट पनि बच्नुपर्छ।
सुरक्षा निकायमाथि उठेका प्रश्नको जवाफ पारदर्शी अनुसन्धान र प्रमाणका आधारमा दिइनु सार्वजनिक विश्वास कायम राख्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो।
पक्राउ र बरामदभन्दा माथि उठेर सञ्जाल भत्काउनुपर्ने चुनौती
रतुवामाईमा गोली चलाएर दुई भारतीय नागरिकलाई नियन्त्रणमा लिइएको घटना र इनरुवामा ठूलो परिमाणमा गाँजा बरामद भएको घटनाले कोशी प्रदेशमा लागुऔषध नियन्त्रणको चुनौती गम्भीर रहेको देखाउँछन्। पानीपियाबाट एम्बुलेन्समा गाँजा बरामद भएको र तमोर करिडोर हुँदै गएको अर्को खेप इलाममा नियन्त्रणमा लिइएको विवरणले पनि विभिन्न मार्ग र ढुवानीका माध्यमबारे अनुसन्धान आवश्यक बनाएको छ।
तर गाँजा बरामद हुनु र तस्करीको सञ्जाल पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुनु एउटै कुरा होइन। बरामद भएका खेपको स्रोत पत्ता लगाउने, कारोबारमा लगानी गर्ने व्यक्तिको पहिचान गर्ने, ढुवानीको योजना बनाउने समूहसम्म पुग्ने र सीमापारको सञ्जालसँग सम्बन्ध पुष्टि भए त्यसको अनुसन्धान गर्ने काम उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
यसका लागि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, लागुऔषध नियन्त्रणमा संलग्न निकाय र सम्बन्धित प्रशासनिक संयन्त्रबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। सम्भावित तस्करी मार्गमा निगरानी बढाउनुका साथै सूचनाको विश्लेषण, जोखिममा आधारित जाँच र अनुसन्धानको नतिजाको नियमित समीक्षा गर्नुपर्ने देखिन्छ।
सार्वजनिक चासोको अर्को विषय बरामद भएका गाँजाका घटनामा अनुसन्धान कति अघि बढ्यो र पक्राउ परेका व्यक्तिबाहेक अन्य सम्भावित संलग्न व्यक्तिमाथि के कारबाही भयो भन्ने हो। यस्ता विवरण पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गरिएमा सुरक्षा कारबाहीप्रति नागरिकको विश्वास बढ्न सक्छ।
समग्रमा, रतुवामाईमा गोली चलेको घटना, इनरुवामा भएको ठूलो परिमाणको गाँजा बरामद तथा पानीपिया र तमोर करिडोरसँग जोडिएका घटनाले कोशी प्रदेशमा गाँजा ओसारपसार नियन्त्रणको चुनौती फेरि उजागर गरेका छन्। अब प्रश्न गाँजा बोकेका मानिस वा सवारीसाधन कति पक्राउ परे भन्नेमा मात्र सीमित छैन। गाँजाको स्रोत, आर्थिक सञ्जाल, सम्भावित संरक्षण र अन्तिम गन्तव्यसम्म पुग्ने संयन्त्र पहिचान गर्न सुरक्षा निकायको अनुसन्धान कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने नै मुख्य विषय बनेको छ।
